Anasayfa » Makaleler » Türkiye’de Cumhuriyet ve Doğu Türkistan

Türkiye’de Cumhuriyet ve Doğu Türkistan

Türkiye’de cumhuriyet rejimine geçilmesinin Doğu Türkistan’a etkisi konusunda 1933 yılında kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (DTİC) olgusu önemli ipuçları sağlamaktadır.

avsar-dogu-turkistanin-anneleri-8-mart-diye-bir-kavram-bilmiyor-IHA-20140308AW028782-1-t Türkiye'de Cumhuriyet ve Doğu Türkistan

Dr. Abdülhamit Avşar

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı, genel Türk tarihi bakımından da önemli gelişmelerden biridir. Ülkenin iç siyasal hayatının yanında ülke dışında da önemli etkiler doğurmuştur. Ancak, bu yeni rejime geçişin Dış Türkler, özellikle Türkistan Türkleri arasında nasıl karşılandığı konusunda maalesef yeteri bilgilere sahip değiliz.

Bunun çeşitli nedenleri var kuşkusuz. Öncelikle, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilan edildiği tarihte, Türkistan coğrafyasının batısı Sovyetler Birliği’nin etkisine girmiş, dolayısıyla gelişme Bolşevizm bakış noktasından değerlendirilen bir olgu haline gelmiştir. Söylemlerde halkın düşüncesinden çok resmi söylem ön plana çıkmıştır.

Buna rağmen dönemin Orta Asya basınında ve arşivlerinde bu konuya ışık tutabilecek önemli ipuçları da olmalıdır. Ne var ki, bugün beş ayrı cumhuriyete ayrılmış bu coğrafyada Cumhuriyetin ilanının nasıl karşılandığına dair dönem basını merkezli bir araştırma da yapılmamıştır ya da yapılmış olsa bile Türkiye’de bilinmemektedir.

Diğer taraftan konuyla ilgili sözlü tarih çalışmaları da yoktur. Oysa Orta Asya Türk Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını elde ettikten sonra bu coğrafyada Türkiye bağlantılı kurulan üniversitelerin ilk faaliyetlerinden biri saha çalışmaları yoluyla dönemin tanıklıklarını kayda almak olmalıydı.

Cumhuriyetin ilk ilan yıllarıyla ilgili olarak  Türkistan’ın doğusu yani Doğu Türkistan’la ilgili de benzer şeyler söylemek mümkün. Çünkü 1920’li yıllar Milliyetçi Çin işgal yıllarıdır. Bu dönemde basın fazla gelişmemiştir ve var olanlarla ilgili de bir çalışma yapılmamıştır.

Ancak, Türkiye’de cumhuriyet rejimine geçilmesinin Doğu Türkistan’a etkisi konusunda 1933 yılında kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (DTİC) olgusu önemli ipuçları sağlamaktadır.

Öncelikle kurulan devlet, Doğu Türkistan tarihinde ilk defa olarak cumhuriyet rejimini benimsemiştir. Gerçi, çevre ülkeler de kendilerini cumhuriyet olarak kabul ediyorlardı. Çin Cumhuriyeti, Kazakistan Sovyet Cumhuriyeti vb. gibi…

Ancak kurulan yeni devletin cumhuriyet rejimini benimsemesinde Türkiye’nin bu rejimi kabul etmesinin daha etkili olduğunu söylemek mümkün… Bu imkân veren çeşitli veriler de mevcuttur. Örneğin, DTİC’nin kuruluşu sırasında hükümet çevresinde Türkiye’den gelen danışmanlar bulunuyordu. Cumhuriyetin Başbakanı Sabit Damolla Türkiye’de eğitim görmüş bir insandı. DTİC’nin milli marşının güftesini yazan Mehmet Ali Tevfik de bir dönem Türkiye’de bulunmuştu.

Daha da önemlisi DTİC, devlet bayrağı olarak Türkiye Cumhuriyeti bayrağını bire bir kabul etmiştir. Ay-yıldızlı bayrak tüm ölçüleriyle aynen benimsenmiş, yalnızca zemini mavi olarak seçilmiştir. Ve o günden sonra bu bayrak bütün Doğu Türkistanlılar için ortak bir simge haline gelmiş, hangi siyasal yolu tutarsa tutsun herkes tarafından benimsenmiştir.

Bu tutum, Türkiye’de cumhuriyet ilanının Doğu Türkistan’da olumlu karşılandığı, benimsendiği ve örnek oluşturduğunu göstermektedir.

Son söz olarak şunu söylemek mümkün: Türkistan tarihiyle ilgili çalışma yapanların dönemin basını ve diğer kaynakları üzerinde yapacakları çalışmalar hem bu konuda daha aydınlatıcı bilgilere ulaşmamızı sağlayacak hem de bugünkü sosyal ve kültürel ilişkilere katkı sağlayacaktır.

http://www.konyayenigun.com/Abdulhamit_Avsar_Turkiyede_Cumhuriyet_yazi3123.html

x

Check Also

Çin ticari amaçlar için verileri gizliyor

Dünyanın büyük kısmında toplumsal yaşamı durma noktasına getiren yeni tür koronavirüse ilişkin Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile Çin arasında söz dalaşı sürüyor. ABD Başkanı Trump’ın Ticaret Danışmanı Peter Navarro, Pekin yönetimine göndermede bulunarak, “Çin koronavirüs verilerini ticari yarışı kazanmak amacıyla bir aşı üretmeye çalıştığı için gizliyor” dedi. Dünyanın büyük kısmında toplumsal yaşamı ...

ABD’li Senatör Cotton, Çin’i, Kovid-19 salgınının kaynağını gizlemekle suçladı

ABD’nin Arkansas Senatörü Cumhuriyetçi Cotton, yeni tip koronavirüs salgınının kaynağına ilişkin kanıtların Vuhan’daki laboratuvarları işaret ettiğini ancak Çin’in örtbas girişimiyle bu kanıtlardan kesin sonuç elde etmenin mümkün olmayacağını yazdı. Wall Street Journal gazetesinde yayımlanan makalesinde Tom Cotton, Çin’in ilk Kovid-19 vakalarının Vuhan’daki su ürünleri pazarına giden kişilerde görüldüğünü iddia ettiğini ancak ...

Türkiye günlük corona virüs tablosu açıklandı: Can kaybı 2259 oldu

Türkiye’nin corona virüs tablosu belli oldu. Son 24 saatte 1488 kişinin daha iyileşmesiyle Kovid-19 tedavisi tamamlananların sayısı 14 bin 918 oldu. Sağlık Bakanlığının, internet sitesinde yer alan “Türkiye Günlük Koronavirüs Tablosu“nun güncel verilerini, Sağlık Bakanı Fahrettin Koca da Twitter hesabından paylaştı. Sağlık Bakanlığı, son 24 saatte 4 bin 611 kişiye ...

Çin’de koronavirüs sebebiyle 1 günde 1290 ölüm

Çin’in Vuhan kentinde ortaya çıkan ve pandemiye dönüşen koronavirüs salgınında, kentte uygulanan karantinada evde yetersiz sağlık sistemi nedeniyle ölenler tespit edilmeye başlandı. Vuhan’da bir günde tespit edilen ölü sayısı bin 290 olarak kayıtlara geçti. Çin’in Vuhan kentinde uygulanan karantinada, evde yetersiz sağlık sistemi nedeniyle ölenler tespit edilmeye başlandı. Vuhan’da bir ...

OSMANLI BELGELERİNDE DOĞU TÜRKİSTAN

Arşivlerde ortaya çıkan belgelere göre Osmanlı, uzak demeden Çin zulmü altında inleyen Doğu Türkistan’a vapur dolusu silah göndermiş.Osmanlı Devleti’nin Çin’e karşı savaşan Doğu Türkistanlılara 1870’li senelerde bir vapur dolusu silah ve top gönderdiği ortaya çıktı. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki Türkistan ile alâkalı belgelerin izini süren Araştırmacı Yazar Süreyya Atilla Sağlamçubukçu, 3 binin üzerinde ...

Çin’den Türkiye’ye kışkırtıcı mesaj

Doğu Türkistan’daki Müslümanlara yaptığı zulüm ve işkencelerle tepki çeken Çin, Ermenistan’a gönderdiği koronavirüs yardım kolileriyle Türkiye’ye çirkin bir atıfta bulundu. Abdussamet Karataş Paketlerin üzerindeki “Dostluğumuz Ararat’tan (Ağrı Dağı) daha yüksek ve Yantszı Nehri’nden daha uzun olsun.” yazısı, Çin’in Türkiye’nin toprak bütünlüğüne saldırısı olarak yorumlandı. Bölücü ifadeler hakkında Dışişleri Bakanlığı, Çin’in ...

Çin’den Doğu Türkistan’da yeni asimilasyon hamlesi!

Çin yönetimi, Doğu Türkistanlı Uygur Türklerini türlü bahanelerle eğitim adı altındaki işkencehanelere hapsetmeye ve bölgeye sözde eğitim propagandalarıyla Çinli yerleştirmeye devam ediyor. Çin yönetimi, Doğu Türkistanlı Uygur Türklerini türlü bahanelerle eğitim adı altındaki işkencehanelere hapsetmeye ve bölgeye sözde eğitim propagandalarıyla Çinli yerleştirmeye devam ediyor. Çin Komünist Partisi (ÇKP) yetkilileri Doğu ...

TAYVAN: ÇİN KOMÜNİST PARTİSİ, UYGURLARI KOBAY OLARAK KULLANIYOR

Tayvan’daki üst düzey bir askeri düşünce kuruluşu olan Ulusal Savunma ve Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü (INDSR) toplama kamplarında tutulan on binlerce Uygur gencinin, Çin’in iç bölgelerindeki işletme ve üretim tesislerinde zorunlu olarak çalıştırmak için transfer edildiğini bildirdi. UYGURLAR, ÇİN’İN İŞ GÜCÜ İHTİYACININ EN KOLAY ÇÖZÜMÜ Rapora göre Çin Komünist Partisi (ÇKP) ...

ÇKP DOĞU TÜRKİSTAN’DA TAKİBATI ARTTIRIYOR: 5G AĞLARINI YAYGINLAŞTIRMA PLANI!

Çin Komünist Partisi (ÇKP) Doğu Türkistan’da takibatı arttırıyor. Çin’in Doğu Türkistan’da takibi kuvvetlendirmek amacıyla 5G ağlarını yaygınlaştırmak için yeni bir plan geliştirdiği öğrenildi.Türkistan Press’in haberine göre Çin’in yayın organı Xinjiang gazetesinde yer alan bilgiler doğrultusunda, Doğu Türkistan Bilgi ve İletişim İdaresinin Urumçi merkezli 5G ağ inşaatının genişletileceği ve 2021’nin sonuna ...