Anasayfa » Makaleler » Türkiye’de Cumhuriyet ve Doğu Türkistan

Türkiye’de Cumhuriyet ve Doğu Türkistan

Türkiye’de cumhuriyet rejimine geçilmesinin Doğu Türkistan’a etkisi konusunda 1933 yılında kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (DTİC) olgusu önemli ipuçları sağlamaktadır.

avsar-dogu-turkistanin-anneleri-8-mart-diye-bir-kavram-bilmiyor-IHA-20140308AW028782-1-t Türkiye'de Cumhuriyet ve Doğu Türkistan

Dr. Abdülhamit Avşar

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı, genel Türk tarihi bakımından da önemli gelişmelerden biridir. Ülkenin iç siyasal hayatının yanında ülke dışında da önemli etkiler doğurmuştur. Ancak, bu yeni rejime geçişin Dış Türkler, özellikle Türkistan Türkleri arasında nasıl karşılandığı konusunda maalesef yeteri bilgilere sahip değiliz.

Bunun çeşitli nedenleri var kuşkusuz. Öncelikle, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilan edildiği tarihte, Türkistan coğrafyasının batısı Sovyetler Birliği’nin etkisine girmiş, dolayısıyla gelişme Bolşevizm bakış noktasından değerlendirilen bir olgu haline gelmiştir. Söylemlerde halkın düşüncesinden çok resmi söylem ön plana çıkmıştır.

Buna rağmen dönemin Orta Asya basınında ve arşivlerinde bu konuya ışık tutabilecek önemli ipuçları da olmalıdır. Ne var ki, bugün beş ayrı cumhuriyete ayrılmış bu coğrafyada Cumhuriyetin ilanının nasıl karşılandığına dair dönem basını merkezli bir araştırma da yapılmamıştır ya da yapılmış olsa bile Türkiye’de bilinmemektedir.

Diğer taraftan konuyla ilgili sözlü tarih çalışmaları da yoktur. Oysa Orta Asya Türk Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını elde ettikten sonra bu coğrafyada Türkiye bağlantılı kurulan üniversitelerin ilk faaliyetlerinden biri saha çalışmaları yoluyla dönemin tanıklıklarını kayda almak olmalıydı.

Cumhuriyetin ilk ilan yıllarıyla ilgili olarak  Türkistan’ın doğusu yani Doğu Türkistan’la ilgili de benzer şeyler söylemek mümkün. Çünkü 1920’li yıllar Milliyetçi Çin işgal yıllarıdır. Bu dönemde basın fazla gelişmemiştir ve var olanlarla ilgili de bir çalışma yapılmamıştır.

Ancak, Türkiye’de cumhuriyet rejimine geçilmesinin Doğu Türkistan’a etkisi konusunda 1933 yılında kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (DTİC) olgusu önemli ipuçları sağlamaktadır.

Öncelikle kurulan devlet, Doğu Türkistan tarihinde ilk defa olarak cumhuriyet rejimini benimsemiştir. Gerçi, çevre ülkeler de kendilerini cumhuriyet olarak kabul ediyorlardı. Çin Cumhuriyeti, Kazakistan Sovyet Cumhuriyeti vb. gibi…

Ancak kurulan yeni devletin cumhuriyet rejimini benimsemesinde Türkiye’nin bu rejimi kabul etmesinin daha etkili olduğunu söylemek mümkün… Bu imkân veren çeşitli veriler de mevcuttur. Örneğin, DTİC’nin kuruluşu sırasında hükümet çevresinde Türkiye’den gelen danışmanlar bulunuyordu. Cumhuriyetin Başbakanı Sabit Damolla Türkiye’de eğitim görmüş bir insandı. DTİC’nin milli marşının güftesini yazan Mehmet Ali Tevfik de bir dönem Türkiye’de bulunmuştu.

Daha da önemlisi DTİC, devlet bayrağı olarak Türkiye Cumhuriyeti bayrağını bire bir kabul etmiştir. Ay-yıldızlı bayrak tüm ölçüleriyle aynen benimsenmiş, yalnızca zemini mavi olarak seçilmiştir. Ve o günden sonra bu bayrak bütün Doğu Türkistanlılar için ortak bir simge haline gelmiş, hangi siyasal yolu tutarsa tutsun herkes tarafından benimsenmiştir.

Bu tutum, Türkiye’de cumhuriyet ilanının Doğu Türkistan’da olumlu karşılandığı, benimsendiği ve örnek oluşturduğunu göstermektedir.

Son söz olarak şunu söylemek mümkün: Türkistan tarihiyle ilgili çalışma yapanların dönemin basını ve diğer kaynakları üzerinde yapacakları çalışmalar hem bu konuda daha aydınlatıcı bilgilere ulaşmamızı sağlayacak hem de bugünkü sosyal ve kültürel ilişkilere katkı sağlayacaktır.

http://www.konyayenigun.com/Abdulhamit_Avsar_Turkiyede_Cumhuriyet_yazi3123.html

x

Check Also

İSVEÇLİ ÜNLÜ ŞARKICI ZARA’DAN ÇİN’E DOĞU TÜRKİSTAN TEPKİSİ!

İsveçli ünlü şarkıcı Zara Larsson, Çin’in Doğu Türkistan’daki insanlık dışı politikalarına tepki olarak Çin menşeli teknoloji şirketi Huawei ile reklam anlaşmasını feshettiğini açıkladı. “ÇİN’İN HOŞ BİR ÜLKE OLMADIĞINI BİLİYORUZ” İsveç televizyonuna ...

DOĞU TÜRKİSTAN’DA 2000 ÇİNLİ EĞİTMEN İŞE ALINACAK

Milyonlarca Uygur Türkünün ceza kamplarında tutulduğu ve muazzam zihinsel ve fiziksel işkenceye maruz kaldıkları dünyada çapında büyük tartışmalara konu olurken, Doğu Türkistan’ın Aksu valiliği tarafından “2020 İstihdam Planı açıklandı. Çin ...

Birleşik Krallık’taki 44 milletvekili, Uygur Türklerine otomatik mülteci statüsü verilmesi çağrısında bulundu

Milletvekilleri, İçişleri Bakanlığı’na gönderdiği mektupta Çin’in Uygur Türklerine karşı soykırım uyguladığına yönelik kanıtların olduğuna dikkat çekti. Birleşik Krallık’taki 44 milletvekili, İçişleri Bakanı Priti Patel’e Çin’in Uygur Türklerine “soykırım” uyguladığı yönünde ...

Doğu Türkistan depremle sarsıldı

Çin işgali altındaki Doğu Türkistan Bölgesi’nde 4,8 büyüklüğünde deprem meydana geldi. Çin Deprem Ağları Merkezi, merkez üssü, Turfan kentine bağlı Toksun ilçesi olan depremin, yerin 20 kilometre derinliğinde kaydedildiğini açıkladı. Bölgedeki Urumçi, Korla ...

Doğu Türkistan Heyeti İçişleri bakanı ziyaret etti

7 Ağustos 2020 perşenbe günü, aralarında Doğu Türkistan Maarif ve Dayanışma Derneği başkanı Hidayet OĞUZHAN’in da bulunduğu uluslararası Doğu Türkistan teşkilatlar birliği üyelerinden teşkil edilen bir heyet Ankara’da İç işleri ...

Göç idaresi genel müdürlüğü ziyaret edildi

7 Ağustos 2020 perşenbe günü, aralarında Doğu Türkistan Maarif ve Dayanışma Derneği başkanı Hidayet OĞUZHAN’in da bulunduğu uluslararası Doğu Türkistan teşkilatlar birliği üyelerinden teşkil edilen bir heyet Ankaradaki Göç idaresi ...

Doğu Türkistan Urumçi Katliamı ile ilgili gerçekleşecek basın açıklaması ve resim sergisine davet

Doğu Türkistan Urumçi Katliamı ile ilgili gerçekleşecek basın açıklaması ve resim sergisine davetUrumçi Katliamını gerçekleştiren komünist Çin yönetimi, 2017 Nisan ayından buyan 5 milyon Müslüman Türkü esir kampında işkence altında ...

5 Temmuz 2009 Urumçi Katliamını Unutmadık

5 Temmuz Urumçi Katliamını tetikleyen Şauguan katliamı, 26 Haziran 2009 dönemin T.C. Cumhurbaşkanı Ürümçi’de ziyarette iken Çin’in Şauguan şehrinde 800 Uygur kız erkek işçilerin çalıştıkları fabrikanın işçi evleri, 4000 binden ...

İnsan değilsiniz: Çin,Uygur Türkleri kadınlara zorla kürtaj yaptırıp kısırlaştırıyor

Çin, Doğu Türkistan’daki nüfusu azaltmak için akıl almaz yöntemlere başvuruyor. Yüzbinlerce kadının rahimlerine spiral takmaya, kürtaja ve kısırlaştırmaya zorlandığı belirtiliyor. Çok çocuk yapanlara para cezası kesiliyor ve kamplara gönderilmekle tehdit ...